Hurmatli Hayriddin Usmonzada,
Hurmatli Andre Algermissen,
Hurmatli konferensiya ishtirokchilari,
Markaziy Osiyoda mintaqaviy konsolidatsiya jarayoni bugungi kunda barqaror va qaytmas xarakterga ega. Mintaqada siyosiy transformatsiya, iqtisodiyotlarni modernizatsiya qilish, istiqbolda esa mintaqaviy integratsiya va to‘liq xalqaro o‘zaro bog‘liqlik uchun sharoitlar yaratilmoqda.
Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining yaqinlashuvga bo‘lgan qat’iyati, ularning pragmatik yo‘nalishi va o‘zaro hurmat va manfaatlarni hisobga olish tamoyillariga asoslangan moslashuvchan diplomatik qarorlar qabul qilishga tayyorligi chuqur o‘zgarishlarning asosiga aylandi.
Ushbu jarayonga O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan boshlangan Davlat rahbarlarining Maslahat uchrashuvlari formati muhim hissa qo‘shdi. Davlat rahbarlarining muntazam besh tomonlama muloqoti mintaqaviy ziddiyatlarni yumshatishga va davlatlararo nizolarni oqilona murosalar asosida hal qilishga imkon berdi.
2018 - yildan buyon o‘tkazilgan olti oliy darajadagi uchrashuvlar natijasida mintaqaviy hamkorlik mexanizmlarini yaratish, shuningdek, ustuvor sohalarda hamkorlikning konseptual va huquqiy asoslarini belgilovchi qator muhim qarorlar qabul qilindi.
Xususan, 2024 - yilda Ostona shahrida bo‘lib o‘tgan yetakchilar uchrashuvida qabul qilingan “Mintaqaviy hamkorlikni rivojlantirish kontseptsiyasi – 2040” hujjati ushbu jarayonning muhim bosqichi bo‘ldi. Ushbu hujjatda Maslahat uchrashuvlari formatining institutsional rivojlanishi va suv-energetika sohasidagi hamkorlik kabi asosiy yo‘nalishlarda mintaqaviy hamkorlik istiqbollari bo‘yicha kelishilgan qarashlar aks ettirilgan.
Maslahat uchrashuvlari manfaatlarni muvofiqlashtirish, mavjud muammolarni muhokama qilish va mintaqaviy hamkorlikning ko‘p tomonlama hamda ikki tomonlama aloqalari bo‘yicha yechimlar izlash uchun muhim mexanizmga aylandi.
Mintaqaviy konsolidatsiyaning asosiy harakatlantiruvchi kuchlari davlatlarimizning ichki va mintaqaviy barqarorlikni ta’minlash, tashqi xavfsizlik, barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish va global o‘zgarishlar sharoitida xalqaro iqtisodiy jarayonlarga samarali integratsiyalashuv bilan bog‘liq manfaatlari va ustuvorliklarining yaqinlashuvi bo‘ldi.
Shubhasiz, davlatlar elitalarining hamkorlikni mustahkamlash va xalqaro maydonda manfaatlarni birgalikda ilgari surish zarurligini tobora anglab yetayotganligi muhim ahamiyatga ega.
Davlatlararo qadimiy nizolarni hal etishdagi yutuqlarni alohida ta’kidlash lozim, bu siyosiy o‘zaro ishonch va yaxshi qo‘shnichilikni mustahkamlash, mintaqaviy hamkorlikni faollashtirishga imkon bermoqda.
Bu borada, joriy yilning mart oyida Tojikiston va Qirg‘iziston o‘rtasida davlat chegarasi to‘g‘risidagi shartnomaning imzolanishi, aprel oyining boshida Xo‘jandda ikki davlat va O‘zbekiston yetakchilarining uchrashuvi, uch davlat chegarasining tutashgan nuqtasi to‘g‘risidagi hujjat va abadiy do‘stlik bo‘yicha Xo‘jand uch tomonlama deklaratsiyasining imzolanishi tarixiy voqealardir.
Toshkent va Bishkek o‘rtasida ilgari nizolar va to‘qnashuvlarga sabab bo‘lgan Chashma bulog‘idan birgalikda foydalanish bo‘yicha kelishuv oqilona murosaning yorqin namunasi bo‘ldi. Bulog‘ Qirg‘iziston hududida qoladi, biroq O‘zbekiston tomoni shakllanayotgan suv hajmining 2/3 qismini foydalanish huquqiga ega bo‘ladi.
Ushbu voqealar Markaziy Osiyo mintaqasining muhim qismi bo‘lgan Farg‘ona vodiysida xavfsizlikni mustahkamlash va hamkorlikni rivojlantirish istiqbollarini ochuvchi mintaqaviy konsolidatsiyaning chuqurlashayotganini yaqqol ko‘rsatadi.
Shu tufayli, mintaqa davlatlari dunyoda sodir bo‘layotgan transformatsion jarayonlardan samarali foydalanib, “Markaziy Osiyo plyus” formatlarida yetakchi davlatlar va jahon birlashmalari bilan yanada samarali konsolidatsiyalashgan hamkorlikni yo‘lga qo‘ya oldilar. Bu nafaqat ko‘proq xorijiy investitsiyalar va boshqa moliyaviy-texnik yordamlarni jalb qilish, balki umuman mintaqaning xalqaro jozibadorligi va subyektivligini mustahkamlashga imkon berdi.
Shu sharoitda, 2022–2023 yillarda “Markaziy Osiyo plyus” formatlarini rivojlantirishda ularning darajasini vazirlikdan oliy darajaga ko‘tarish katta yutuqlardan bo‘ldi. Joriy yilda mintaqa davlatlari tashqi hamkorlar bilan hamkorlikni chuqurlashtirishda dinamik taraqqiyotni davom ettirmoqda. Aprel oyida Samarqandda Markaziy Osiyo–Yevropa Ittifoqi birinchi to‘liq sammiti bo‘lib o‘tdi, yozda Xitoy bilan ikkinchi sammit Ostona shahrida kutilmoqda, kuzda esa Fors ko‘rfazi davlatlari hamkorlik kengashi va Rossiya bilan sammitlar rejalashtirilgan.
Shu munosabat bilan, Tojikistonning mintaqaviy konsolidatsiya jarayonidagi faol rolini alohida ta’kidlashni istardim. 2023 - yilda Dushanbeda bo‘lib o‘tgan 5-Maslahat uchrashuvi mintaqaviy hamkorlikni ilgari surishda tarixiy rol o‘ynadi. Uning asosiy natijalari Maslahat uchrashuvlari bo‘yicha milliy muvofiqlashtiruvchilar kengashini tashkil etish, quruqlik transportining o‘zaro bog‘liqligini mustahkamlash va yoshlar siyosatining umumiy yo‘nalishlari bo‘yicha kelishuvlar, shuningdek, JSST bilan birgalikda mintaqada sog‘liqni saqlashni rivojlantirish bo‘yicha yo‘l xaritasini ishlab chiqish bo‘ldi.
Shuningdek, Maslahat uchrashuvlari doimiy kotibiyatini tashkil etish masalasi ham muhokama qilindi.
Tojikiston Prezidenti Emomali Rahmon sammitda qishloq xo‘jaligi, sanoat va yangi texnologiyalarni joriy etish sohalarida hamkorlik dasturlarini ishlab chiqish, mintaqaviy logistika markazlarini integratsiya qilish kontseptsiyasi va Markaziy Osiyo ommaviy axborot vositalari assotsiatsiyasini tashkil etish kabi muhim tashabbuslar bilan chiqdi.
Dushanbe sammiti doirasida Aralni qutqarish xalqaro fondining tashkiliy tuzilmasi va huquqiy asoslarini takomillashtirish bo‘yicha qaror ham qabul qilindi.
Joriy yilda O‘zbekiston davlat rahbarlarining Maslahat uchrashuviga raislik qilmoqda, bu esa mamlakatimizning barcha vazirliklari, idoralari va ekspertlar hamjamiyatiga alohida mas’uliyat yuklaydi.
Bizning asosiy maqsadimiz – mintaqaviy konsolidatsiya jarayonini chuqurlashtirish, “Markaziy Osiyo plyus” formatlari doirasida xalqaro hamkorlikni faollashtirishni davom ettirishdir.
Asosiy raislik ustuvor yo‘nalishlari — Konsultativ uchrashuvlar mexanizmini mustahkamlash, mintaqaviy hamkorlikning asosiy institutlarini rivojlantirish; iqtisodiy aloqalarni chuqurlashtirish; mintaqaning barqarorligi va barqaror rivojlanishini ta’minlash, shuningdek, Markaziy Osiyoni yagona ijtimoiy-madaniy makon sifatida ilgari surishdan iborat.
Yuqorida qayd etilganidek, ushbu faoliyat yo‘nalishlari Davlat rahbarlari tomonidan imzolangan “2040-yilgacha mintaqaviy hamkorlik rivoji kontsepsiyasi”da belgilab qo‘yilgan bo‘lib, O‘zbekiston raisligining kontsepsiyasi va tadbirlar jadvalini ishlab chiqishda inobatga olingan.
Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi ko‘p tomonlama hamkorlik va mintaqaviy integratsiya borasida erishilgan yutuqlarni yuqori baholagan holda, mavjud muammolar, ularni bartaraf etish yo‘llari hamda mintaqaviy hamkorlikni chuqurlashtirish istiqbollari haqida ham fikr yuritish lozim.
Avvalo, xavfsizlik sohasida beshtomonlama hamkorlikni mustahkamlash zarur, bu borada Xavfsizlik kengashlari kotiblari uchrashuvlari formati asosida ishlarni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilishi lozim. Ushbu yil Samarqandda bunday uchrashuvning ikkinchisi bo‘lib o‘tdi. Yaqinda O‘zbekistonda mintaqa maxsus xizmatlari rahbarlarining yig‘ilishi o‘tkazildi, bu esa, tegishli idoralar o‘rtasida hamkorlikni kengaytirish zarurligini ko‘rsatmoqda.
Ayni vaqtda, aholining, ayniqsa, yoshlar orasida radikallashuv jarayonlari dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Markaziy Osiyo fuqarolarining xorijdagi terroristik guruhlar safida ishtirok etayotgani, xususan Yaqin Sharqdagi mojarolarda qatnashayotgani tashvishga solmoqda.
Shuningdek, transchegaraviy uyushgan jinoyatchilik va giyohvandlik savdosi muammolariga ham jiddiy e’tibor qaratish talab etiladi.
Bunday sharoitda, xavfsizlik xizmatlari tomonidan ushbu tahdidlarni bartaraf etishga qaratilgan sa’y-harakatlarni davom ettirish, mintaqa davlatlari hamda yetakchi tashqi hamkorlar bilan o‘zaro hamkorlikni kuchaytirish zarur. Shu bilan birga, bu muammolarni hal etishda kompleks yondashuv — ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarni yaxshilash, jamoatchilik, ekspert va biznes doiralari bilan hamkorlik qilish muhim.
“2040-yil Kontsepsiyasi”da Markaziy Osiyo xavfsizlik va hamkorlik forumi, shuningdek, Markaziy Osiyo ekspertlar forumini muntazam o‘tkazish vazifasi belgilangan. Bizning fikrimizcha, bu maydonlarda ishtirok etuvchi mutaxassislar va mustaqil ekspertlar doirasini kengaytirish, “kameraga ishlash”dan ko‘ra, xavfsizlik va barqarorlik bo‘yicha takliflar ishlab chiqishga o‘tish muhimdir.
Iqtisodiyot sohasida, mintaqaviy savdo, investitsiya, energetika va transport sohalaridagi hamkorlik faollashganiga qaramay, ichki mintaqaviy savdo ulushi hanuz past darajada qolmoqda. Islom taraqqiyot banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda bu ko‘rsatkich atigi 7,2%ni tashkil qilgan. Bunga sabab — mintaqa davlatlarining eksporti asosan xomashyo mahsulotlariga tayanayotgani, transport infratuzilmasining rivojlanmaganligi va savdoni rag‘batlantirish bo‘yicha (bojxona va boshqa tartiblar) hamkorlikning sustligidir.
Shu munosabat bilan, Yevropa Ko‘mir va Po‘lat hamjamiyati kabi model asosida, mintaqamizda 1993-yildan buyon faoliyat yuritayotgan Aralni qutqarish xalqaro fondi kabi tuzilmalardan foydalangan holda yangi hamkorlik mexanizmlarini shakllantirish zarurligi ta’kidlandi.
2023 - yilda Dushanbedagi 5-Konsultativ uchrashuvda O‘zbekiston tomonidan ushbu Fondni “suv–energetika–oziq-ovqat” yondashuvi asosida, zamonaviy ekologik chaqiriqlarni hisobga olgan holda isloh qilish taklif qilingan edi. Mazkur tashabbusni ilgari surish, shuningdek, Fond faoliyatini faollashtirish bo‘yicha boshqa takliflar, mintaqaviy konsolidatsiyani chuqurlashtirish va boshqa sohalarda samarali hamkorlik mexanizmlarini yaratish uchun muhim imkoniyat bo‘lishi mumkin.
Shu bilan birga, davlat rahbarlari tomonidan erishilgan quyidagi istiqbolli yo‘nalishlardagi kelishuvlarni izchil amalga oshirish muhim: Biznes kengashini tashkil etish, sanoat kooperatsiyasi rivoji strategiyasini ilgari surish, agroindustriyada hamkorlikni kengaytirish, elektron savdo uchun mintaqaviy platformani barpo etish.
Transport sohasida esa, transport yo‘laklarini rivojlantirishda yondashuvlarni uyg‘unlashtirish zarur, shu bilan birga har bir davlatning geografik va iqtisodiy manfaatlarini hisobga olish lozim. Xitoy–Qirg‘iziston–O‘zbekiston temir yo‘li qurilishi barcha mintaqa davlatlari, jumladan Qozog‘iston uchun ham foydali bo‘lishi mumkin. Ushbu loyiha Markaziy Osiyo tranzit salohiyatini oshirish, Transkaspiy yo‘nalishi, “Shimol–Janub” xalqaro transport koridori va Afg‘oniston orqali yangi yo‘nalishlarni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, mintaqada ichki transport bog‘liqligini rivojlantirish, jumladan aviaqatnovlarni kengaytirish ham dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. O‘zbekistonlik diplomatlar va ekspertlar hali bir necha yil avval Toshkent–Dushanbe yo‘nalishidagi safar butun bir kunni egallaganini yaxshi eslaydilar. Bugun esa, strategik sheriklik va ittifoqchilik darajasiga ko‘tarilgan munosabatlar tufayli, bu safar atigi 45 daqiqani tashkil etmoqda.
Yana bir muhim yo‘nalish — ekologiya va iqlim o‘zgarishlari bilan bog‘liq masalalardir. Pomir va Tyanshan tog‘laridagi muzliklarning erishi, Aral inqirozi va cho‘llanish, biologik xilma-xillikning qisqarishi kabi muammolar chegarani bilmaydi va uyg‘un yondashuvlarni talab qiladi.
Shu bois, joriy yil aprel oyida bo‘lib o‘tgan Samarqand xalqaro iqlim forumida O‘zbekiston Prezidenti mintaqaviy mamlakatlar bilan birgalikda Iqlim o‘zgarishiga moslashuv strategiyasini amalga oshirish, shuningdek, Markaziy Osiyoda suvni tejovchi texnologiyalarni joriy qilish bo‘yicha mintaqaviy dastur boshlashni taklif etdi.
Forumda O‘zbekiston tomonidan taqdim etilgan “Markaziy Osiyoning yashil rivojlanish kontsepsiyasi” ham muhim hujjat hisoblanadi. Bu kontseptsiya yashil texnologiyalarni joriy etishdan tortib, past uglerodli iqtisodiyotga o‘tish, barqaror urbanizatsiya va inson kapitalini rivojlantirishgacha bo‘lgan keng yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu hujjat O‘zbekiston tomonidan 2030-yil Braziliyada bo‘lib o‘tadigan COP30 xalqaro iqlim konferensiyasiga taqdim etilishi rejalashtirilgan.
Uzoq muddatli mintaqaviy hamkorlik poydevorini mustahkamlashda madaniy-gumanitar sohadagi o‘zaro aloqalar alohida ahamiyat kasb etadi. Madaniy, ilmiy va ekspertlar almashinuvi, shuningdek, turizm va umuman insonlar o‘rtasidagi aloqalar mintaqamiz xalqlarini yaqinlashtirib, asta-sekin “biz – Markaziy Osiyo xalqlari” degan ijtimoiy-madaniy o‘zlikni shakllantirmoqda.
Shu munosabat bilan, O‘zbekiston rahbari turizmni mintaqaviy hamkorlikning yangi harakatlantiruvchi kuchi sifatida alohida e’tirof etdi, shuningdek, milliy ID-kartalarni o‘zaro tan olish va “Bitta sayohat – butun mintaqa” tamoyili asosida turistik mahsulotlar ishlab chiqish masalalarini o‘rganishni taklif etdi. Bugungi kunda ID-karta orqali sayohat qilish O‘zbekiston va Qirg‘iziston o‘rtasida muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazilgan. Ushbu tajribani mintaqa bo‘ylab kengaytirish yagona turistik makonni shakllantirishga, xorijiy sayyohlar oqimini barcha mamlakatlarga ko‘paytirishga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, mintaqaviy konsolidatsiya jarayonining davom etishi uchun qarorlar qabul qilish va amaliy hamkorlik jarayonlarida konsensus va o‘zaro manfaatlarni hisobga olish prinsiplariga qat’iy amal qilish zarur.
O‘zbekiston hayotiy manfaatlarning mos kelishiga asoslangan mintaqaviy o‘zlikni shakllantirish tarafdori ekanini allaqachon bildirgan. Ostona sammitida bizning Prezidentimiz 2025-yilda mintaqaviy o‘zlikni shakllantirishning amaliy jihatlariga bag‘ishlangan Ilmiy forum o‘tkazishni taklif qilgan edi.
Shu bilan birga, biz mintaqadagi hamkorlarning pozitsiyalarini inobatga olish zarurligini to‘liq tushunamiz. Bu mavzuning muhokamasi hech qanday holatda davlatlarning milliy o‘zliklarini mustahkamlash yoki umumxalq o‘zligini shakllantirish harakatlariga qarshi emas.
Shu sababli, mintaqa mamlakatlarining akademik va siyosiy-ekspert doiralari oldida turli milliy madaniyatlar va o‘zliklarni asrab qolgan holda ijtimoiy-madaniy hamkorlik va birligimizni mustahkamlash bo‘yicha murakkab, ammo zarur vazifa turibdi.
Hozirgi davrda mintaqaviy hamkorlikni rivojlantirishning eng dolzarb masalasi bu – Davlat rahbarlarining Konsultativ uchrashuvlari formatining institutsional rivojlanishidir. Bu masalaga “Markaziy Osiyo – 2040” Konsepsiyasining butun bir bo‘limi bag‘ishlangan. Unda mazkur formatni “to‘laqonli mintaqaviy tuzilma”ga aylantirish mintaqaning xalqaro subyektligi mustahkamlanishining zaruriy sharti sifatida belgilangan.
Shu bilan birga, bu davlatlar suverenitetini cheklovchi xalqaro tuzilmalar yaratish haqida emas. Konsensus asosida qaror qabul qilish prinsipi mintaqaviy konsolidatsiyaning asosi bo‘lib qolaveradi.
Qozog‘iston Prezidenti Qosim-Jomart Toqayev Ostona sammiti arafasida e’lon qilingan “Markaziy Osiyo Renessansi” maqolasida “Qozog‘iston Respublikasi mintaqaviy strategik hamkor va ittifoqchilarimiz tayyor bo‘lgan darajada integratsion jarayonlarni chuqurlashtirishga tayyor” ekanini ta’kidlagan. Biz bu fikrga to‘liq qo‘shilamiz.
Shu bilan birga, mintaqaviy hamkorlik bo‘yicha ko‘p tomonlama muvofiqlashtirish va ayniqsa “Markaziy Osiyo+” formatlaridagi tashqi hamkorlar bilan o‘zaro aloqalarni kuchaytirish zarur. Shu maqsadda, joriy yil yanvar oyida Toshkentda Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining Konsultativ uchrashuvlari bo‘yicha Milliy koordinatorlar kengashining birinchi yig‘ilishi o‘tkazildi. Unda mintaqa mamlakatlarining vakillari ishtirok etdilar.
Shuningdek, “Markaziy Osiyo+” formatlari doirasida tashqi, jumladan, mintaqaviy bo‘lmagan ekspertlar tomonidan Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun institutsional vakillik mexanizmlarini joriy qilish zarurligi tobora ko‘proq ilgari surilmoqda.
Ko‘pgina mutaxassislar fikricha, mintaqadagi institutsional bo‘shliq umumiy manfaatlarni ilgari surishni qiyinlashtirmoqda. Masalan, arab tahlilchilari ta’kidlashicha, Fors Ko‘rfazi hamkorlik kengashi “doimiy ishlaydigan kotibiyat va birgalikdagi diplomatik pozitsiyaga ega bo‘lgan”ligi bilan ajralib turadi. Boshqa tomondan, “CA5” formati esa norasmiy bo‘lib, doimiy tuzilmasiz faoliyat yuritmoqda. Bu esa ikki mintaqaning global voqealarga munosabat bildirish va muvofiqlashtirilgan javob berish salohiyatini cheklamoqda.
Shunga qaramay, biz mintaqaviy institutlar rivojini sun’iy tezlashtirish zarur deb hisoblamaymiz. Biz besh tomonlama hamkorlikni institutsional asosda rivojlantirish va yanada chuqurroq integratsiyaga faqat barcha mamlakatlar tayyor bo‘lgan darajada borishga tayyormiz.
Umuman olganda, mintaqaviy hamkorlikni chuqurlashtirish va Konsultativ uchrashuvlar mexanizmining samaradorligini oshirish bo‘yicha ushbu va boshqa masalalar Markaziy Osiyo davlatlarining ekspert va tahliliy hamjamiyatlari e’tibor markazida bo‘lishi lozim. Bugungi va boshqa mintaqaviy konferensiyalar natijalari nafaqat davlat rahbarlariga, balki keng jamoatchilikka ham yetkazilishi kerak.
E’tiboringiz uchun rahmat.
