MOXI haqida qisqacha ma’lumot

Men O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan tashkil etilgan ilmiy-tadqiqot tashkiloti — Markaziy Osiyo xalqaro institutini (MOXI) vakili sifatida ishtirok etmoqdaman.

2021-yildan buyon Institut barcha Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi ko‘p tomonli hamkorlikni mustahkamlash va xalqlar o‘rtasidagi aloqalarni rivojlantirish bilan shug‘ullanadi.

MOXIning vazifasi — xavfsiz, farovon va barqaror Markaziy Osiyo uchun umumiy qadriyatlarimiz va manfaatlarimizga asoslangan sheriklik orqali tinchlikni va barqaror rivojlanishni targ‘ib qilishdir.

Bizning ustuvor tadqiqot yo‘nalishlarimizga siyosiy va ijtimoiy jarayonlar, mintaqadagi xavfsizlik va barqarorlik; mintaqaga xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va transport tarmoqlarini kengaytirish orqali iqtisodiy barqarorlik va mintaqaviy hamjihatlik; suv resurslarini boshqarish masalalari, iqlim o‘zgarishi ta’siri va atrof-muhitni muhofaza qilish; tarixiy va madaniy merosni saqlash, shuningdek, mintaqada gumanitar tadqiqotlarni rivojlantirishni o‘z ichiga oladi.

Biz C5+1 formati doirasida faol ishtirok etamiz, bu tizim dunyodagi asosiy davlatlar va mintaqalarni qamrab olgan o‘nta faol platformani o‘z ichiga oladi. Ushbu tashabbus orqali biz Janubiy Koreya, Ko‘rfaz hamkorlik kengashi va Yevropa Ittifoqi kabi yetakchi hamkorlar bilan tahliliy markazlar forumlarini muvaffaqiyatli o‘tkazdik. Ushbu sur’atga tayanib, biz joriy yilda Rossiya va AQSh bilan qo‘shimcha forumlar o‘tkazishni rejalashtirmoqdamiz.

Ushbu ilmiy-intellektual almashinuvlar, eng yuqori diplomatik darajadagi sammitlar kun tartibiga bevosita hissa qo‘shadigan, muhim mintaqaviy va xalqaro masalalar bo‘yicha hamkorlik va strategik muloqotni rivojlantiruvchi puxta o‘ylangan, ilmiy asoslangan takliflarni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.

Shuningdek, biz Markaziy Osiyoda va undan tashqari yetakchi ilmiy-tadqiqot muassasalari bilan keng qamrovli hamkorlik aloqalarini yo‘lga qo‘yishga, shuningdek, Markaziy Osiyo tadqiqotlariga ixtisoslashgan olimlar, tadqiqotchilar va ekspertlar o‘rtasida doimiy muloqotni ta’minlashga intilamiz.

Mavzuga kirish

Biz bugun Markaziy Osiyo uchun ulkan imkoniyatlar davrida to‘planganmiz — bu davr nafaqat katta istiqbollarni, balki aniq maqsad va mas’uliyatni ham anglatadi. Uzoq yillar davomida mintaqamiz asosan inqiroz va raqobat nuqtayi nazaridan baholanib, mustaqil va faol mintaqa sifatida emas, balki geosiyosiy jarayonlar soyasida qolgan hudud sifatida talqin etib kelindi.

Biroq bugun bu tasavvurlar asta-sekin o‘zgarib bormoqda.

Bugun men nafaqat ushbu o‘zgarishlar, balki biz birgalikda bosib o‘tayotgan yo‘l haqida so‘z yuritmoqchiman — erishilgan natijalar, hali oldimizda turgan vazifalar hamda O‘zbekistonning yanada mustahkam, birlashgan va o‘ziga ishongan Markaziy Osiyo haqidagi qarashlari haqida. Bu — endi boshqalar tomonidan belgilanishini kutmaydigan, balki jadal o‘zgarib borayotgan dunyoda o‘z o‘rnini qat’iyat bilan namoyon etayotgan mintaqadir.

Markaziy Osiyoda erishilgan yutuqlar

So‘nggi sakkiz yil davomida Markaziy Osiyo siyosiy, iqtisodiy va diplomatik sohalarda sezilarli muvaffaqiyatlarga erishdi. Bu o‘zgarishlar nafaqat muhim, balki barqaror ahamiyat kasb etib, mintaqamiz kelajagida yangi bosqich uchun mustahkam zamin yaratmoqda.

Siyosiy va diplomatik murosa

So‘nggi yillarda O‘zbekiston o‘z tashqi siyosatida murosa va mintaqaviy birdamlikni ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgiladi. Mamlakatimiz tashqi siyosati “qo‘shnilar bilan muammosiz munosabatlar” tamoyiliga qat’iy asoslanib, mintaqada tinchlik, hamkorlik va o‘zaro hurmatni mustahkamlashga xizmat qilib kelmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev rahnamoligida, ochiqlik va qo‘shnichilik tamoyillariga tayangan holda, Markaziy Osiyo bo‘ylab uzoq yillar davom etgan kelishmovchiliklarni bartaraf etish va o‘zaro ishonchni tiklash yo‘lida muhim qadamlar qo‘yildi.

Bu sa’y-harakatlarning natijalari aniq va tub o‘zgarishlarga olib kelmoqda. Yillar davomida yechimsiz qolgan chegara masalalari hal etilib, mintaqaviy hamkorlikni chuqurlashtirish uchun yangi imkoniyatlar ochildi. Xususan, yaqinda Xo‘jand shahrida O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Tojikiston Prezidentlari uch mamlakat chegaralari tutashgan nuqtani belgilash bo‘yicha tarixiy bitimni imzoladilar. Ushbu muhim kelishuv Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi barcha qolgan hududiy masalalarga yakun yasabgina qolmay, balki mintaqaviy integratsiya va umumiy taraqqiyotning yangi bosqichini boshlab berdi.

Umumiy suv resurslari bo‘yicha hamkorlik ham sezilarli darajada yangi bosqichga ko‘tarildi. O‘zbekiston va Afg‘oniston Amudaryo havzasini birgalikda boshqarish bo‘yicha kelishuvni imzoladilar. Bu, ayniqsa, Qobul tomonidan Qo‘shtepa kanali qurilishi davom etayotgan bir sharoitda, muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, O‘zbekiston va Qirg‘iziston orasida 2020-yilda keskinlik kuzatilgan Chashma bulog‘i hududida davlat chegarasini belgilash masalasida o‘zaro kelishuvga erishdilar. Ushbu kelishuvga ko‘ra, buloq Qirg‘iziston hududida qoladi, biroq O‘zbekiston suv oqimining uchdan ikki qismidan foydalanish huquqiga ega bo‘ladi.

Avvallari bo‘linishlar mavjud bo‘lgan joylarda bugun mustahkamlanib borayotgan aloqalarni ko‘rmoqdamiz. Tarixan ajralish ramzi bo‘lib kelgan chegaralar endilikda hamkorlik ko‘priklariga aylanmoqda. Bu o‘zgarishning yorqin ifodasi shundaki, bugungi kunda O‘zbekiston va Qirg‘iziston fuqarolari davlat chegarasini faqat milliy shaxsni tasdiqlovchi hujjat orqali kesib o‘tishlari mumkin — bu holat o‘n yil avval deyarli tasavvur qilib bo‘lmas edi. Ayni shunday tashabbusni Qozog‘iston va Tojikiston bilan ham joriy etish masalasi hozirda muhokama qilinmoqda.

Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari o‘rtasidagi muloqot Davlat rahbarlarining maslahat uchrashuvi orqali institutsional shaklga ega bo‘ldi. Ushbu uchrashuvlar mintaqaviy hamkorlik va yaqinlashuvning muhim tayanchiga aylandi. Mazkur tashabbus 2017-yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida ilgari surilgan bo‘lib, mintaqaning barcha davlatlari tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Shundan buyon Markaziy Osiyo davlatlarining barcha poytaxtlarida olti marotaba shunday uchrashuvlar o‘tkazildi.

2023-yilda Dushanbeda bo‘lib o‘tgan sammitda yana bir muhim bosqichga erishildi — Milliy muvofiqlashtiruvchilar kengashini tashkil etish to‘g‘risida qaror qabul qilindi. Ushbu tuzilma davlatlararo hamkorlikning kundalik samaradorligini oshirish, shuningdek, amalga oshirilayotgan tashabbuslarning izchilligi va uyg‘unligini ta’minlashga xizmat qiladi.

O‘tgan yili Ostona shahrida mintaqa rahbarlari “Mintaqaviy hamkorlikni rivojlantirish konsepsiyasi: Markaziy Osiyo — 2040”ni qabul qildilar — bu savdo, energetika, transport, atrof-muhit, raqamli infratuzilma va madaniy o‘zlikni rivojlantirish orqali integratsiyani chuqurlashtirish bo‘yicha strategik qarashdir. Konsepsiya Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining maslahat uchrashuvini rasmiy mintaqaviy tuzilma sifatida institutsional shaklga keltirishni ko‘zda tutadi.

Asosiy ustuvor yo‘nalishlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: mintaqaviy savdo va sanoat hamkorligini mustahkamlash, trans-Yevrosiyo transport yo‘llarini rivojlantirish, suv va energetika resurslarini birgalikda boshqarish, iqlim va atrof-muhit siyosatini muvofiqlashtirish, raqamli infratuzilmani rivojlantirish, shuningdek, ta’lim, madaniyat, turizm va xalq diplomatiyasi orqali umumiy Markaziy Osiyo madaniy o‘zligini rivojlantirish. Neytrallik va xalqaro huquq normalariga sodiqlikni ta’minlab, Konsepsiya Markaziy Osiyoni 2040-yilgacha barqaror, birlashgan va jahon miqyosida e’tirof etilgan mintaqa sifatida belgilaydi.

Joriy yilda O‘zbekiston yettinchi Maslahat Uchrashuvi o‘tkazilishiga mezbonlik qiladi. Unda biz muhim masalalarni muhokama qilamiz va ushbu formatni institutsional shaklga keltirish bo‘yicha qo‘shimcha choralar ko‘ramiz. Xususan, O‘zbekiston aniq ustuvor yo‘nalishlarni belgilaydi — savdo va sanoatda integratsiya, energetika va suv resurslarini muvofiqlashtirish, diversifikatsiya yo‘llari, raqamli infratuzilmani rivojlantirish va umumiy madaniy o‘zlikni rivojlantirish. Shuningdek, konsepsiyada Maslahat Uchrashuvini doimiy mintaqaviy boshqaruv tuzilmasiga aylantirish rejasi ham ko‘zda tutilgan bo‘lib, u neytrallik, umumiy qadriyatlar va suverenitetga hurmat tamoyillariga asoslanadi.

Shu bilan birga, Milliy xavfsizlik kengashlari rahbarlarining muntazam uchrashuvlari joriy etilgan bo‘lib, bu umumiy tahdidlarga qarshi kurashda birgalikdagi mas’uliyatimizga bo‘lgan sodiqligimizni yaqqol namoyon etadi.

O‘zbekiston Markaziy Osiyo davlatlari Iqtisodiy Kengashini tashkil etish tarafdori bo‘lib qolmoqda — bu ilg‘or tuzilma mintaqaviy savdo, investitsiyalar va rivojlanish masalalarini uyg‘unlashtirishga xizmat qilishi mo‘ljallangan. Biz ishonamizki, ushbu Kengash mintaqada yanada chuqur va keng qamrovli iqtisodiy integratsiya uchun turtki bo‘ladi

Shuningdek, Markaziy Osiyoda o‘z “integratsiya markazi”mizni yaratish g‘oyasi dolzarb bo‘lib bormoqda — bu qadimiy Yevropa tajribalaridan, xususan, Yevropa ko‘mir va po‘lat birlashmasidan ilhom olgan tashabbusdir. Mintaqamiz bunday integratsiya uchun nafaqat tarixiy zamin, balki amaliy tajribaga ham ega. Ayniqsa, 1993-yilda Orol dengizini saqlash bo‘yicha xalqaro fondning tashkil etilishi Markaziy Osiyoda transchegaraviy ekologik muammolarni muvofiqlashtirishga bag‘ishlangan birinchi mintaqaviy institut sifatida e’tiborga loyiqdir. Ushbu fond bizning birgalikdagi harakat qilish salohiyatimizni namoyon etib, mintaqaviy integratsiya uchun kengroq asosga aylanishi mumkin bo‘lgan noyob platforma yaratdi. O‘tgan o‘n yillik ichida iqtisodiyot va xavfsizlik sohalaridagi sherikchilik Markaziy Osiyo Hamkorlik Tashkiloti hamda 2006-yilda imzolangan Semipalatinsk bitimi orqali rivojlantirildi. Ushbu yutuqlar shuni ko‘rsatadiki, bugungi kunda mintaqaviy birlashuvga intilish mustahkam huquqiy va institutsional zamin asosida amalga oshirilmoqda, Orol dengizini saqlash bo‘yicha xalqaro fond esa ushbu integratsion jarayonda markaziy rol o‘ynashi kutilmoqda.

Mintaqaviy iqtisodiy integratsiya va o‘sish

2016-yildan buyon mintaqaviy iqtisodiy hamkorlikda sezilarli o‘sish kuzatildi, mintaqaning iqtisodi hozirgi kunda 450 milliard dollarga yetdi. Mintaqalararo savdo 250% ga o‘sib, 11 milliard dollarga yetgan, shuningdek, o‘zaro investitsiyalar deyarli ikki barobarga oshib, taxminan 1 milliard dollarga yetdi. O‘zbekiston korxonalari Markaziy Osiyo bo‘ylab o‘z faoliyatini kengaytirmoqda, qo‘shni mamlakatlardagi investitsiyalarimiz uch barobar ko‘paygan — bu esa birgalikda  o‘sish va ishonch davrining boshlanishidan darak beradi.

Mintaqada turizm oqimi deyarli ikki barobar ko‘paydi, bu esa bizning o‘zaro ochiqligimiz hamda tobora mustahkamlanib borayotgan aloqalarimizning yaqqol tasdig‘idir. Shu bilan birga, Markaziy Osiyo transport va kommunikatsiyalar bo‘yicha muhim bog‘lovchi markaz  sifatida o‘z mavqeyini jadal mustahkamlab, xalqaro investitsiyalarni faol jalb etmoqda — so‘nggi yillarda sarmoyalar hajmi ikki barobar ortib, 40 milliard dollardan oshdi.

Markaziy Osiyoning xalqaro maydondagi faol roli

Tashqi hamkorlar bilan o‘zaro aloqalarga to‘xtaladigan bo‘lsak, “C5+” shaklidagi ko‘p tomonlama platformalarning kengayishi asosiy global ishtirokchilar bilan hamkorligimizni sezilarli darajada chuqurlashtirdi. 2004-yilda Yaponiya tomonidan asos solingan va 2007-yilda Janubiy Koreya bilan kengaytirilgan ushbu formatlar tarkibiga bugungi kunda Germaniya, Yevropa Ittifoqi, Italiya, Xitoy, Hindiston, Fors ko‘rfazi mamlakatlari va boshqalar kirdi. Hozirda jami o‘n bitta shunday format mavjud bo‘lib, ular doirasida 40 ga yaqin mamlakat va ikkita mintaqaviy tashkilot bilan hamkorlik qilinmoqda. Hamkorlik salohiyati va imkoniyatlariga nazar tashlaydigan bo‘lsak, shuni ta’kidlash joizki, ushbu iqtisodiy makon doirasidagi davlatlar jahon yalpi ichki mahsulotining (YIM) 75 foizini tashkil etadi va ularda qariyb to‘rt milliard aholi istiqomat qiladi.

Ushbu platformalar xavfsizlik, iqtisodiyot, investitsiya, gumanitar soha va atrof-muhitni muhofaza qilish borasidagi dolzarb muammolarni birgalikda hal etish uchun asosiy mexanizm bo‘lib xizmat qilmoqda. Garchi barcha formatlar bir-biriga to‘liq mos kelmasa-da, ularning mavjudligining o‘zi ikkita muhim yo‘nalishdan dalolat beradi: birinchidan, Markaziy Osiyo geostrategik ahamiyati ortib borayotgan yaxlit mintaqa sifatida tobora ko‘proq e’tirof etilmoqda; ikkinchidan, global kuchlar ushbu shakllanayotgan ko‘p qutbli dunyoda o‘z  maqomlarini qayta belgilamoqda —Markaziy Osiyo xaritada o‘zining markaziy va barqaror o‘rniga ega.

Mintaqamiz xalqaro maydonda yanada jipslashgan va tashabbuskor kuchga aylandi. Agar 1991-yildan 2016-yilgacha bo‘lgan davrda Markaziy Osiyo davlatlari Birlashgan Millatlar Tashkilotining 20 ga yaqin rezolyutsiyasini ilgari surgan bo‘lsa, faqatgina 2016-yilning o‘zidan buyon biz yana 19 ta qo‘shimcha rezolyutsiyani taqdim etdik. Bu muvofiqlashtirishning kuchaygani, jamoaviy diplomatiyaning shakllangani va xalqaro boshqaruvda ishtirok etayotganimizning yaqqol belgisidir. Ushbu faollik tasodifiy emas; u mintaqaning o‘ziga bo‘lgan ishonchi ortayotganini, institutsional yetukligini va strategik maqsadlarini aks ettiradi.

So‘nggi rezolyutsiyalar mintaqaviy xavfsizlik, barqaror rivojlanish, transchegaraviy suv hamkorligi, iqlim barqarorligi, transport bog‘liqligi va madaniyatlararo muloqot kabi umumiy ustuvorliklarimizni mustahkamlaydi. Bunday faol diplomatik faoliyat Markaziy Osiyoning tarqoq post-sovet makonidan yaxlit makonga aylanganini ko‘rsatadi — endilikda mintaqa global kun tartibiga shunchaki munosabat bildirmay, balki uni shakllantirishda faol ishtirok etmoqda.

Xalqaro hamjamiyat tomonidan ushbu jarayonlarning e’tirof etilishi — bu Markaziy Osiyoning xalqaro huquqiy subyektligi sifatida tavsiflanadi.

Shu bilan birga, milliy davlatlar fuqarolarida mintaqaviy jarayonlarga daxldorlik hissini rivojlantirish hamkorlikning barqaror va uzoq muddatli rivojlanishi, mamlakatlar hamkorligini mustahkamlash va xalqlar o‘rtasidagi do‘stlikni qaror toptirishning muhim omiliga aylanadi.

Ta’kidlash joizki, o‘z mintaqasi bilan faxrlanish tuyg‘usini uning erishayotgan yutuqlari hamda jahon hamjamiyatidagi mavqeining mustahkamlanishidek kuchaytiruvchi omil yo‘q. Masalan, Yevropa shaxsiyatini anglash darajasi Yevropa integratsiyasining yuqoriligi, jumladan, keng yagona bozor, Yevropa Ittifoqining moliyaviy-investitsiyaviy salohiyati, aksariyat mamlakatlar uchun umumiy bo‘lgan Shengen viza hududi, shuningdek, iqtisodiyot, fan, texnologiya, ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlarning yuqori sifati tufayli ortib bormoqda. Shunisi ravshanki, quyidagi yutuqlar Yevropa o‘zligini mustahkamlaydi.

Uzoq muddatli istiqbolda bu beshta davlatning kelajak avlodlarida umumiy mintaqaviy makonga daxldorlik va o‘z mintaqasidan faxrlanish hissini shakllantirish uchun poydevor bo‘ladi: “Biz — Markaziy Osiyo xalqlari”.

Yashil transformatsiya

O‘zbekiston Markaziy Osiyodagi qo‘shni davlatlar singari o‘ziga xos chorrahada turibdi: bir tomondan — energetik salohiyatga ega mamlakat, ikkinchi tomondan esa — dunyodagi iqlim o‘zgarishlariga eng zaif mintaqalardan biri.

So‘nggi o‘ttiz yillikda, mintaqamizda harorat 1,5°C ga oshdi — bu o‘rtacha global ko‘rsatkichdan ikki baravar yuqori bo‘lib, qishloq xo‘jaligi, suv resurslari va muhim infratuzilmalarga tobora kuchayib borayotgan bosimni keltirib chiqarmoqda.

Biroq biz chetda turib tomoshabin bo‘lib qolmayapmiz. Biz qat’iyat va uzoqni ko‘ra bilish bilan harakat qilmoqdamiz.

2024-yilda qayta tiklanuvchi energiya manbalari O‘zbekiston elektr energiyasi ishlab chiqarishining 18 foizini tashkil etdi — bu bir yil avvalgi ko‘rsatkichdan ikki baravar ko‘p. Bizning maqsadimiz 2030-yilga borib ushbu ulushni 40 foizga yetkazishdir va bu yo‘lda aniq natijalarga erishilmoqda. Bugungi kunda quyosh, shamol va gidroenergetika loyihalarini qamrab olgan 25 GVtdan ortiq yashil energiya quvvatlari ishlab chiqilmoqda. Ushbu loyihalar nafaqat ichki ehtiyojlarni qondirish, balki transchegaraviy integratsiya va eksportni ham qamrab oladi.

Eng yirik va istiqbolli tashabbuslarimizdan biri — Yashil Energetika Koridori bo‘lib, u Qozog‘iston va Ozarbayjon bilan hamkorlikda amalga oshirilayotgan uch tomonlama loyiha hisoblanadi. Mazkur tashabbus O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan qayta tiklanuvchi elektr energiyasini Kaspiy va Qora dengizlar orqali Yevropaga uzatishni ko‘zda tutadi. Chuqur suv osti kabellari va transmilliy energetik infratuzilmani o‘z ichiga olgan ushbu loyiha strategik yondashuv va mintaqaviy hamkorlik salohiyatining yorqin namunasidir.

Ushbu sa’y-harakatlar to‘liq samara berishi uchun texnik, moliyaviy va siyosiy sheriklik muhim ahamiyat kasb etadi. Yevropa Ittifoqi xalqaro yashil transformatsiyada yetakchi bo‘lib borar ekan, Markaziy Osiyo ushbu jarayonning ishonchli tayanchlaridan biriga aylanishi mumkin va shunday bo‘lishi lozim.

Markaziy Osiyo xorijiy hamkorlarga nimalarni taklif eta oladi?

Markaziy Osiyo xalqaro miqyosda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan asosiy resurslar va minerallar uchun raqobatda o‘ziga xos geostrategik o‘rinni egallaydi. Mintaqa dunyo neft va gaz zaxiralarining qariyb 7 foiziga, shuningdek, raqamli va yashil transformatsiyalar uchun zarur bo‘lgan nodir yer elementlari va muhim xomashyo resurslariga boydir. Xususan, Markaziy Osiyoda mavjud o‘nta asosiy muhim mineral zaxiralari jahon miqyosida 5,2 foizdan 38,6 foizgacha ulushni tashkil etadi. Umumiy olganda, mintaqa dunyodagi marganes zaxiralarining 38,6 foizi, xromning 30 foizi, qo‘rg‘oshinning 20 foizi va ruxning 12,6 foiziga ega. Qozog‘istonning o‘zi 2022-yilda jahon uran ishlab chiqarishining 43 foizini ta’minlagani mintaqaning strategik ahamiyatini yaqqol namoyon etadi. Litiy va nodir yer elementlarini o‘z ichiga olgan 30 turdagi muhim mineral konlariga ega O‘zbekiston hududining atigi 40 foizi geologik jihatdan o‘rganilgan, bu esa  hali foydalanilmagan salohiyat mavjudligini ko‘rsatadi.

Joriy yildan 2029-yilgacha, O‘zbekiston 28 turdagi nodir minerallar bo‘yicha 76 ta sarmoya loyihasini amalga oshirishni, ularning umumiy qiymatini 2,6 milliard dollar miqdorida belgilagan. Ushbu loyihalar xomashyoni oddiy qazib olishdan ko‘ra, yuqori qo‘shilgan qiymat yaratishga yo‘naltirilgan bo‘lib, O‘zbekistonni xalqaro yashil iqtisodiyot uchun yuqori qiymatli va tozalikka ega strategik mahsulotlar yetkazib beruvchi muhim hamkorga aylantirishni ko‘zda tutadi. Ushbu maqsadlarni qo‘llab-quvvatlash uchun Toshkent va Samarqand shaharlarida texnologiya parklari barpo etilib, xomashyo qazib olishdan tortib ilmiy tadqiqotlar, innovatsiyalar va tayyor mahsulot ishlab chiqarishgacha bo‘lgan to‘liq ishlab chiqarish zanjiri rivojlantirilmoqda. Shu bilan birga, zamonaviy laboratoriyalar va malaka oshirish markazlari tashkil etilib, To‘rtinchi sanoat inqilobi sharoitida yetakchi bo‘la oladigan mahalliy kadrlar tayyorlanmoqda.

Ushbu boy tabiiy resurslar yosh va tobora kengayib borayotgan mehnat kuchi bilan to‘ldirilmoqda. BMT tahliliga ko‘ra, 2050-yilga kelib Markaziy Osiyo aholisi 100 milliondan oshadi, aholining o‘rtacha yoshi esa 30 atrofida bo‘ladi. Ushbu demografik dividend uzoq muddatli investitsiyalar va sanoat hamkorligi uchun qulay sharoit yaratadi.

Mintaqaning resurslari va bozorlariga nisbatan tashqi qiziqish sezilarli darajada ortdi. Xususan, Xitoyning Markaziy Osiyoga yo‘naltirilgan investitsiyalari 2020-yildagi 40 milliard dollardan 2022-yilda 70 milliard dollardan oshdi. Bugungi kunda Xitoy mintaqadan eksport qilinayotgan muhim minerallarning asosiy manziliga aylangan bo‘lib, bunga geografik yaqinlik, rivojlangan savdo infratuzilmasi va erta boshlangan tijorat aloqalari sabab bo‘lmoqda. Qirg‘iziston va Tojikistonda konchilik litsenziyalarining katta qismi xitoy kompaniyalari nazoratida, bu esa ularning qazib olish sohasidagi rolini yanada mustahkamladi. Rossiya mintaqada o‘z ta’sirini saqlab qolayotgan bo‘lsa-da, uning iqtisodiy ishtiroki tobora Xitoyning kengayib borayotgan ta’siri  doirasida nisbatan cheklanib bormoqda.

Shu bilan birga, Yevropa Ittifoqi ham yashil va raqamli transformatsiya jarayonlari uchun zarur bo‘lgan barqaror ta’minot zanjirlarini shakllantirishga intilib, 2022-yilda Qozog‘iston, 2024-yilda esa O‘zbekiston bilan strategik sheriklik bitimlarini imzoladi. O‘tgan oy Samarqand shahrida bo‘lib o‘tgan tarixiy Yevropa Ittifoqi–Markaziy Osiyo sammiti doirasida savdo, transport, energetika, raqamli hamkorlik va suv resurslarini boshqarish kabi ustuvor yo‘nalishlarini kengaytirish bo‘yicha kelishuvlarga erishildi.

Muammolar

Erishilgan sezilarli natijalarga qaramasdan, Markaziy Osiyoda barqaror va jipslashgan hamkorlikni to‘liq mustahkamlash jarayoni hali davom etmoqda. Biz azaldan mavjud va yangi yuzaga kelayotgan qiyinchiliklar bilan yuzlashmoqdamiz. Ushbu muammolar barchamizdan umumiy mas’uliyat va birgalikdagi sa’y-harakatlarni talab etadi.

Ruxsatingiz bilan, bugungi kundagi eng dolzarb ikkita vazifaga to‘xtalib, ularni hal etish borasida O‘zbekistonning strategik yondashuvini bayon qilsam.

Mintaqaviy hamkorlik mexanizmlari va institutlarini mustahkamlash

Markaziy Osiyoda mintaqaviy hamkorlik har qachongidan ham barqarorroq tus oldi. Biroq, uni yanada chuqurlashtirish uchun ushbu hamkorlikning asosi bo‘lgan institutsional poydevorni yanada mustahkamlashimiz zarur.

Mintaqamizdagi ayrim davlatlar ma’lum darajada ehtiyotkorona yondashuvda ekanini e’tirof etamiz. Xususan, ular intellektual salohiyat va siyosiy strategiyalarni belgilash jarayonlarida ehtimoliy ustunlik yuzaga kelishidan xavotirdalar. O‘zbekiston bildirilayotgan xavotirlarni inobatga oladi.

Shu bois, mintaqaviy institutlarni rivojlantirish jarayonida qo‘shni davlatlarning tayyorgarlik darajasi hamda intilish sur’atlariga mos ravishda ish tutish tamoyiliga sodiqmiz. Bizning strategik qarashlarimiz yakkahokimlikka emas, balki umumiy kelishuv, o‘zaro ishonch, teng huquqlilik va o‘zaro hurmat tamoyillariga asoslangan hamkorlikni qaror toptirishga qaratilgan.

Umumiy mintaqaviy o‘zlikni shakllantirish

Faqat manfaatlarga asoslangan hamkorlik o‘tkinchi bo‘lishi mumkin. Ammo u mushtarak o‘zlikka — umumiy tarix, madaniyat va qadriyatlarga tayansa, chinakam bardavomlik kuchiga ega bo‘ladi.

Markaziy Osiyoning barcha besh davlati betakror va o‘zaro bog‘liq sivilizatsiyaning vorislari hisoblanadi. Ushbu mushtarak merosni qayta kashf etish va jonlantirish birlashtiruvchi mintaqaviy o‘zlikni qaror toptirishda katta ahamiyatga ega.

O‘zbekiston ishonadiki, bunday mustahkam poydevorsiz mintaqaviy hamkorlik shunchaki manfaatdorlikka asoslangan vaqtinchalik aloqalar darajasida qolib ketish xavfi mavjud. Shu bois, biz o‘zaro ishonch va birdamlikni mustahkamlash maqsadida ta’lim, madaniyat va xalq diplomatiyasi yo‘nalishlariga alohida sarmoya kiritmoqdamiz.

Xususan, Markaziy Osiyo xalqaro instituti muntazam ravishda barchamiz uchun qadrli va umumiy bo‘lgan buyuk siymolar — Chingiz Aytmatov, Alisher Navoiy, Maxtumquli Firog‘iy, Abay va Rumiyning boy intellektual hamda madaniy merosini ulug‘lovchi tashabbuslarni amalga oshirib kelmoqda.

Afg‘oniston

Afg‘onistonning amaldagi hukumati yuritayotgan siyosati va bugungi vaziyatga baho berar ekanmiz, uning avvalgi tuzumdan tubdan farq qilishini tan olishimiz katta ahamiyatga ega. Tolibon hokimiyatga qaytganidan buyon mamlakatdagi vaziyatda sifat jihatidan katta o‘zgarishlar yuz berdi. Bugun Tolibon butun mamlakatni nazorat qilmoqda, u yerda hech qanday uyushgan harbiy qarshilik yo‘q va rasmiy hokimiyat qo‘shni davlatlar bilan urush olib borish niyatida emasligini bildirdi. Ular terrorizmga qarshi faol kurashmoqdalar va BMTning tegishli agentliklari ma’lumotlariga ko‘ra, afyun yetishtirish 95 foizga kamaydi. Korrupsiyani cheklash bo‘yicha amaliy choralar ko‘rildi, iqtisodiy rivojlanish, infratuzilma, ish o‘rinlari yaratish va mintaqaviy hamkorlik esa hozirda ustuvor yo‘nalishlarga aylandi.

Vujudga kelgan sharoit tubdan yangi yondashuvlarni talab etmoqda.

2017-yildan buyon O‘zbekiston Afg‘onistonga nisbatan faqat xavfsizlikka yo‘naltirilgan qarashdan hamkorlikka asoslangan yondashuvga o‘tdi. Biz Afg‘onistonni tahdidlar manbai sifatida emas, balki ulkan salohiyatga ega hamkor sifatida ko‘ra boshladik. Ushbu pragmatik siyosat xorijiy qo‘shinlar olib chiqib ketilganidan keyin ham izchil davom etmoqda. Qobulning yangi ma’muriyati barcha qo‘shnilar va xalqaro manfaatdor tomonlar bilan tinch hamkorlik qilishga tayyor ekanini namoyish etdi.

O‘zbekiston doimiy ravishda tinch, barqaror va iqtisodiy jihatdan mustaqil Afg‘oniston tarafdori bo‘lib kelmoqda. Bizning yondashuvimiz o‘zaro qo‘shnichilik, suverenitetni hurmat qilish va ichki ishlarga aralashmaslik tamoyillariga tayanadi. Uning markazida muloqot va hamkorlik tamoyili yotadi.

Biz, shuningdek, bir achchiq haqiqatni tan olishimiz kerak: ko‘pincha “Afg‘on muammosi” deb ataladigan holat, aslida, tashqi aralashuvlar oqibatidir. Mustamlaka davridagi bosqinlardan tortib, “Sovuq urush” davridagi qarama-qarshiliklar va 9/11 voqealaridan keyingi harbiy aralashuvlargacha — xorijiy kuchlarning aralashuvi barqaror tinchlik keltira olmadi. Aksincha, bu harakatlar ortidan beqarorlik, qashshoqlik va vayron bo‘lgan institutlar qoldi. Bugungi kunda ham afg‘on xalqi o‘z kelajagi haqidagi mazmunli muloqotlardan chetda qolmoqda, dunyo esa ular bilan bevosita hamkorlik qilmasdan, faqat turli talablar qo‘yish bilan cheklanmoqda. Ushbu fikrlash tarzini o‘zgartirish vaqti keldi.

Nima uchun Afg‘onistonning amaldagi hukumatiga minbar berib, ularning qarashlarini tinglamasligimiz kerak?

Aniq qilib aytganda, biz jiddiy muammolarni, jumladan, ayollar huquqlari bilan bog‘liq masalalarni oqlayotganimiz yoki e’tiborsiz qoldirayotganimiz yo‘q. Ammo amaldagi hukumat bilan xalqaro hamkorlikni kengaytirish, yakuniy natijada Afg‘oniston xalqiga xizmat qilishiga ishonamiz.

Aynan shu sababli O‘zbekiston endilikda mavjud bo‘lmagan yoki bugungi kunda ko‘plab davlatlar — jumladan, mamlakatimiz — bilan faol va ochiq muloqot olib borayotgan rasmiy vakillarni ham qamrab olgan eskirgan BMT sanksiyalar ro‘yxatlarining dolzarbligini qayta ko‘rib chiqish zarur, degan pozitsiyani ilgari surmoqda. Bir qator mintaqaviy davlatlar Tolibon vakillarini allaqachon akkreditatsiyadan o‘tkazgan va Kobulda diplomatik vakolatxonalarini yuritmoqda. Norasmiy tan olish va pragmatik hamkorlik allaqachon haqiqatga aylangan.

Bizning Afg‘onistonga nisbatan “o‘zaro bog‘liqlik orqali barqarorlik” deb nomlangan siyosatimiz uchta asosiy ustunga tayanadi: pragmatik hamkorlik, insonparvarlik taraqqiyoti va transmilliy infratuzilma integratsiyasi.

O‘zbekiston Afg‘onistonni og‘ir yuk deb emas, balki ko‘prik deb biladi.

Inson huquqlari va demokratik me’yorlar borasidagi xalqaro muammolarga qo‘shilgan holda, biz yakkalanish beqarorlikni keltirib chiqarishini tan olamiz. Shuning uchun biz uzoqlashishdan ko‘ra muloqotni afzal ko‘rdik. 2021-yildan beri biz 12 000 tonnadan ortiq insonparvarlik yordami yetkazib berdik, savdo markazlarini ishga tushirdik va afg‘on yoshlarini — ayniqsa ayollarni — o‘qitishga sarmoya kiritdik. Bu xayriya emas. Bu – strategiya.

Barqaror va mintaqaga aloqador Afg‘oniston barchamizga foyda keltiradi. U o‘sib borayotgan ishchi kuchi, yangi bozorlar va global savdo yo‘llariga quruqlik orqali chiqish imkoniyatini taqdim etadi. Shu bois, biz Transafg‘on temir yo‘li va Surxon–Puli-Xumri elektr uzatish liniyasi kabi infratuzilma tashabbuslarini ilgari surmoqdamiz. Ushbu loyihalar Afg‘onistonni Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi qit’alararo bog‘lovchiga aylantirishni maqsad qilgan.

Markaziy Osiyo davlatlari ham buni yaxshi tushunib bormoqda. O‘zbekiston va Turkmaniston munosabatlarni qayta tiklashda birinchilardan bo‘lib, o‘zaro savdo va infratuzilma loyihalarini boshladi. Qozog‘iston va Qirg‘iziston Tolibonni terrorchilar ro‘yxatidan chiqardi hamda iqtisodiy va gumanitar hamkorlikni rivojlantirmoqda. Tojikiston elektr energiyasi yetkazib berish va savdo aloqalarini saqlab qolishda davom etmoqda.

Bu kuchayib borayotgan mintaqaviy hamkorlik jamoaviy mas’uliyat va umumiy manfaatlar tuyg‘usini aks ettiradi.

2024-yilda O‘zbekiston-Afg‘oniston o‘zaro savdo aylanmasi 1,1 milliard dollardan oshdi — bu mustahkamlanib borayotgan hamkorlikning yaqqol belgisidir. Ammo faqat yordam va savdoning o‘zi yetarli emas. Shuning uchun biz iqtisodiy, ta’lim va qayta ijtimoiy integratsiya uchun barqaror platformalar yaratmoqdamiz.

2024-yilda mamlakatimizning janubida, Afg‘oniston bilan chegarada joylashgan Termiz shahrida bojxona, omborxona, mehmonxona, akademik va tibbiy infratuzilma bilan to‘liq jihozlangan 36 gektarlik erkin iqtisodiy zona ochdik. Undan 90 000 dan ortiq mehmon, jumladan 40 000 dan ziyod afg‘onistonliklar o‘tdi. Bu maydon nafaqat tijorat, balki muloqot markazidir.

Ta’lim bizning qarashlarimizda markaziy o‘rin egallaydi. 2018-yildan buyon Afg‘oniston fuqarolarini o‘qitish ta’lim markazimizda 660 dan ortiq talaba, jumladan 200 ga yaqin ayollar tahsil oldi. Yevropa Ittifoqi va BMT Taraqqiyot Dasturi ko‘magida biz afg‘on yoshlariga o‘z jamoalarini qayta tiklashda yordam berish uchun agrobiznes, axborot texnologiyalari va boshqa sohalarda kasb-hunar o‘rgatishni kengaytirmoqdamiz.

Bizning qarashlarimiz strategik infratuzilmani ham o‘z ichiga oladi:

• O‘zbekistonni Pokiston dengiz portlari bilan bog‘laydigan Trans-afg‘on temir yo‘li tub burilish yasovchi loyihadir. Qurilish yakunlangach, ushbu 765 kilometrlik koridor yuk tashish xarajatlarini 40 foizgacha qisqartiradi va har yili 30 million tonna yuk tashish imkonini beradi. Muvofiqlashtirish idorasi allaqachon ish boshlagan va birinchi yuk Afg‘onistondagi Noibobod stansiyasiga yetib bordi.
• “Surxon – Puli-Xumri” elektr uzatish liniyasi har yili 6 milliard kVt/soatgacha elektr energiyasi yetkazib beradi. Bu esa sanoat o‘sishini qo‘llab-quvvatlash hamda “Hayraton – Mozori Sharif” temir yo‘li kabi muhim transport yo‘nalishlarini energiya bilan ta’minlash imkonini beradi.
• 2024-yilda qisman ishga tushirilgan TAPI gaz quvuri Turkmaniston gazini Afg‘oniston va Pokiston orqali Hindistonga yetkazadi. Bu loyiha minglab ish o‘rinlari yaratishi va Afg‘onistonga yiliga 1 milliard dollardan ortiq tranzit daromadi keltirishi kutilmoqda.

Bular shunchaki alohida loyihalar emas. Ular mintaqaviy o‘zaro bog‘liqlik arxitekturasining bir qismi — umumiy farovonlik va barqaror tinchlik sari yo‘ldir.

Biz sodda emasmiz. Afg‘onistondagi vaziyat hamon nozik bo‘lib qolmoqda. Siyosiy va moliyaviy xavf-xatarlar mavjud. Biroq, biz yakkalab qo‘yish emas, balki muloqot va hamkorlik qilish oldinga siljishning yagona barqaror yo‘li ekanligiga aminmiz.

Shu sababli, biz xalqaro hamkorlarimizni yakkalash strategiyasini maqbul yo‘l sifatida qayta ko‘rib chiqishga chaqiramiz. Biz savdo, investitsiya va taraqqiyot sohalarida konstruktiv hamkorlikka chorlaymiz — bunda Afg‘oniston eshik ortida emas, balki muzokaralar stolida bo‘lishi lozim.

Agar Afg‘oniston barqaror bo‘lishini xohlasak, u iqtisodiy jihatdan jonli bo‘lishi kerak.

Agar Afg‘oniston tinch bo‘lishini istasak, u dunyodan uzilib qolmasdan, unga bog‘langan bo‘lishi lozim.

Faqat izchil va inklyuziv muloqot orqali — shu jumladan, amaldagi hukumat bilan ham — gumanitar yordamdan foydalanish, terrorizmga qarshi kurash va asosiy huquqlarni himoya qilish borasida siljishga erishishimiz mumkin. Ushbu muloqot Birlashgan Millatlar Tashkiloti, barcha manfaatdor tomonlar ishtirokida ochiq formatlarda olib borilishi kerak.

Aks holda, biz o‘sha fojiali xatoni takrorlash xavfi ostida qolamiz: Afg‘oniston kelajagini uning ishtirokisiz muhokama qilish.

Xulosa.

Biz noaniqliklar davrida yashayapmiz. Xalqaro kuchlar muvozanati o‘zgarmoqda. Texnologiya hayotning har bir jabhasini qayta shakllantirmoqda. Dunyoning juda ko‘p nuqtalarida mojarolar avj olishda davom etmoqda.

Biroq, ushbu notinchlik sharoitida Markaziy Osiyo uchun o‘zini namoyon qilish uchun ulkan imkoniyat mavjud. Qarama-qarshilikdan ko‘ra hamkorlikni tanlash. Ochiqlik, chidamlilik va umumiy mas’uliyatni qabul qilish.

O‘zbekiston ushbu g‘oyaga sodiqdir. Ammo biz bunga yolg‘iz erisha olmasligimizni bilamiz.

Shu sababli biz dunyo bo‘ylab haqiqiy sheriklik munosabatlarini — Yevropa Ittifoqi, Shimoliy kengash, AQSH, Fors ko‘rfazi davlatlari va boshqalar bilan aloqalarni qadrlaymiz. Bizni shunchaki boshqariladigan chekka hudud deb emas, balki sarmoya kiritilishi kerak bo‘lgan mintaqa sifatida ko‘radigan hamkorlarni qadrlaymiz.

Nafaqat o‘tmishdagi yutuqlarini asrab qolish, balki xalqlarimiz orzu-intilishlariga munosib kelajakni barpo etish uchun birgalikda harakat qilaylik.