“Bir makon, bir yo‘l” tashabbusi yirik xalqaro bozorlarning yaqin o‘zaro integratsiyasi va bog‘liqligi g‘oyasini ilgari suradi, bu uning barcha ishtirokchilarining rivojlanishi va farovonligi uchun savdo, kapital va texnologiyalarning yanada samarali almashinuvini ta’minlashi kerak.

Ushbu tashabbus Markaziy Osiyoga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Bundan tashqari, mutaxassislarning fikriga ko‘ra, bugungi kunda Markaziy Osiyo mamlakatlari ushbu loyihaning asosiy benefitsiarlaridan biri hisoblanadi.

Xitoy va Markaziy Osiyo mamlakatlari bir-birlariga transport yo‘laklari, savdo bozorlari va investitsiyalar, resurslar va texnologiyalar almashinuvi bilan ta’minlab, ularning barqaror rivojlanishini ta’minlash uchun birgalikda harakat qilmoqdalar.

O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Dushanbe shahrida bo‘lib o‘tgan Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining 5-maslahat uchrashuvida "iqtisodiy o‘sish va investitsiyaviy faoliyatning muhim markazlaridan biriga aylanib, G‘arbni Sharq bilan, Shimolni Janub bilan bog‘laydigan transport markazining tarixiy rolini yana bir bor tiklamoqda".

Natijada, so‘nggi olti yil ichida Markaziy Osiyo mamlakatlari o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 2,5 barobardan, o‘zaro investitsiyalar hajmi 6 barobarga, to‘g‘ridan – to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar oqimi 45 foizga oshdi. Qo‘shma korxonalar soni 5 barobar, mintaqalararo turizm ko‘rsatkichlari esa qariyb 2 barobar oshdi.

Shuni ta’kidlash kerakki, 2022 yilda mintaqaning tashqi savdosining umumiy hajmi 220 milliard dollarga ko‘tarilib, 2017 yil darajasidan deyarli ikki barobar oshdi, bu atigi 126 milliard dollarni tashkil etdi.

Shu bilan birga, mintaqa mamlakatlarining yalpi ichki mahsuloti barqaror o‘sib bormoqda, bu 2022 yil yakunlariga ko‘ra jami 400 milliard dollarga yaqinlashdi, bu 2016 yilga nisbatan 40 foizga ko‘pdir.

Albatta, Markaziy Osiyo mamlakatlarining "bir makon, bir yo‘l" loyihasi doirasidagi faol hamkorligi va Xitoy bilan hamkorlikni kuchaytirish ushbu mintaqaning ijobiy rivojlanishini rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynadi.

Joriy yilning 18-19 may kunlari Sian shahrida bo‘lib o‘tgan Markaziy Osiyo davlatlari va Xitoy Xalq Respublikasi Davlat rahbarlarining sammiti tomonlarning Bir makon va yo‘l tashabbusi doirasidagi hamkorlikni Qabul qilingan Sian deklaratsiyasi, boshqa muhim hujjatlar va rejalashtirilgan loyihalar Markaziy Osiyo mamlakatlari va Xitoy o‘rtasidagi ikki tomonlama va ko‘p tomonlama hamkorlikni rivojlantirishning istiqboldagi konturlarini belgilab berdi.

Shu bilan birga, shuni ta’kidlash kerakki, bugungi kunda dunyodagi qiyin vaziyatda asosiy yo‘nalishlarni rivojlantirish va chuqurlashtirishni optimallashtirish, shuningdek rejalashtirilgan loyihalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish hamkorlikning muhim ustuvor yo‘nalishlariga aylanmoqda.

Shu nuqtai nazardan, Markaziy Osiyo mamlakatlari va Xitoy o‘rtasidagi raqamlashtirish sohasidagi o‘zaro aloqalar, ya’ni raqamli hamkorlik platformasini yaratish uchun sun’iy intellekt (SI), "blokcheyn", "Big Data", chiplar va bulutli hisoblash kabi yangi avlod texnologiyalaridan foydalanish muhimdir.

Ushbu yo‘nalishda yanada kengroq "makon va yo‘l" loyihasining tarkibiy qismi bo‘lgan "raqamli Ipak yo‘li"ning birgalikdagi rivojlanishi diqqatga sazovordir.

Agar "bir makon, bir yo‘l"ning asosiy yo‘nalishi avtomobil yo‘llari, temir yo‘llar va portlar kabi jismoniy infratuzilmani rivojlantirishga qaratilgan bo‘lsa, "raqamli ipak yo‘li" birinchi navbatda raqamli infratuzilmani yaratish va kengaytirishga, shuningdek, axborot texnologiyalari sohasidagi o‘zaro munosabatlarga qaratilgan.

Xitoy hukumati va XXR kompaniyalari optik tolali kabellar, 5G va bulutli texnologiyalarni joylashtirishga sarmoya kiritmoqda, sanoat interneti, sun’iy intellekt, "blokcheyn", nanotexnologiya va aqlli shaharlarni rivojlantirishga katta mablag‘ sarflamoqda.

Bugungi kunda Xitoy Xalq Respublikasi 80 ga yaqin mamlakatlarda raqamli infratuzilma loyihalarida ishtirok etmoqda va butun dunyo bo‘ylab "raqamli ipak yo‘li" loyihalariga 80 milliard dollar sarmoya kiritgan.

Markaziy Osiyo mamlakatlari "raqamli Ipak yo‘li" doirasida hamkorlik qilishdan manfaatdor, chunki ko‘pchilik nufuzli ekspertlarning e’tirofiga ko‘ra, Xitoy bu sohada yetakchi o‘rinni egalladi.

Masalan, jahon miqyosida yuqori texnologiyali parklar soni bo‘yicha XXR birinchi o‘rinda turadi, bugungi kunda ularning soni 80 dan oshadi.

Shunisi e’tiborga loyiqki, ushbu sohada Xitoy iqtisodiyotining 20 dan ortiq asosiy tarmoqlarini qamrab olgan 1500 dan ortiq loyihalar amalga oshirilmoqda.

So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, Xitoyda yangi texnologiyalarni ishga tushirishga xususiy sarmoya kiritish hajmi 17,2 milliard dollarni tashkil etdi (bu ko‘rsatkich Yaponiyada 6 milliard dollarga, Koreyada 1,1 milliard dollarga, Singapurda 0,9 milliard dollarga teng).

"Aqlli" shaharlarni loyihalash global shaharsozlikning yangi tendensiyasiga aylandi. Shunday qilib, buyuk Britaniyaning «Deloitte» kompaniyasining ma’lumotlariga ko‘ra, bugungi kunda dunyoda 1 mingdan ortiq Smart City loyihalari amalga oshirilmoqda, ulardan 500 tasi Xitoyda.

Xitoy "raqamli ipak yo‘li"doirasida turli loyihalarni amalga oshirish uchun Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan faol hamkorlik qilmoqda. Bunga transchegaraviy kabellar va tarmoqlar, sun’iy yo‘ldosh stansiyalari, ma’lumotlar markazlari va boshqa raqamli infratuzilma elementlarini qurish, shuningdek, raqamli texnologiyalar va bilimlarni almashish kiradi.

Bugungi kunda Markaziy Osiyoda 84 ga yaqin tugallangan va rejalashtirilgan "raqamli ipak yo‘li"loyihalari mavjud. Ulardan 30 tasi Qozog‘istonga, 26 tasi O‘zbekistonga to‘g‘ri keladi.

Tojikiston va Qirg‘izistonda 10 ta loyiha amalga oshirilmoqda, bu yerda asosan "aqlli shahar" loyihalari va telekommunikatsiya tarmoqlarini takomillashtirishga e’tibor qaratilmoqda. Turkmanistonda 8 ta loyiha amalga oshirilmoqda, asosan ular Kaspiy dengizi bo‘ylab optik tolali kabellarni yotqizish bilan bog‘liq.

Mintaqaviy loyihalarda «Huawei», «China Mobile» i «China Telecom», «ZTE», «BeiDou», «Alibaba», «Hikvision», «Dahua» va boshqa yirik Xitoy kompaniyalari ishtirok etadi.

Bugungi kunda raqamli texnologiyalarni rivojlantirish O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror o‘sishiga yordam beradigan eng muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Shunga o‘xshash yondashuvlar mintaqaning boshqa davlatlarida ham kuzatilmoqda.

O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Sian sammitida Xitoy provinsiyalari bilan bevosita hududlararo aloqalar yo‘li bilan sanoat kooperatsiyasini chuqurlashtirish, raqamli texnologiyalarni jalb etish va innovatsiyalarni joriy etish masalalarini samarali hal etish mumkinligini alohida ta’kidladi.

Ushbu yo‘nalishda amaliy natijalarga erishish uchun O‘zbekiston Rahbari joriy yilda mamlakatimizda amaliy hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, qardoshlik va sheriklik munosabatlarini mustahkamlash maqsadida mamlakatlarimiz shaharlari va mintaqalari forumi va ko‘rgazmasini o‘tkazishni taklif qildi.

O‘z navbatida, Xitoy Xalq Respublikasi Raisi Si Szinpin Xitoy tomoni barqaror rivojlanish texnologiyalari, innovatsiyalar, tadbirkorlik va raqamli platformalar sohasidagi "bir makon va bir yo‘l" tashabbusi doirasida Markaziy Osiyo davlatlarining maqsadli hamkorlik dasturlariga qo‘shilishini mamnuniyat bilan qabul qilishini alohida ta’kidladi.

Intellektual tizimlardan foydalanish sanoat kompaniyalarining biznes amaliyotini o‘zgartiradi va iqtisodiyotning barcha sohalarida ishlab chiqarish samaradorligini sezilarli darajada oshirishi mumkin.

Shu sababli, Xitoyning bunday texnologiyalarni qo‘llash tajribasi Markaziy Osiyo mamlakatlarida katta qiziqish uyg‘otmoqda.

Shunday qilib, eng muhimi, Markaziy Osiyo mamlakatlari va Xitoy o‘rtasidagi quyidagi sohalarda hamkorlikni kuchaytirishdir:

- mintaqaning raqamli transformatsiya jarayonini jadallashtirish maqsadida raqamli infratuzilmani rivojlantirishga ko‘maklashish, shu jumladan aloqa, ma’lumotlar va internet tarmoqlarini qurish va modernizatsiya qilish;

- "raqamli ipak yo‘li" tashabbusi doirasida qo‘shma raqamli platformalarni yaratish;

- Xitoy va Markaziy Osiyo IT-parklari o‘rtasida yaqin hamkorlik;

- bulutli texnologiyalarni joriy etish va katta ma’lumotlarni tahlil qilish, shu jumladan bulutli platformalar va ma’lumotlar markazlarini joylashtirish va ulardan foydalanish;

- elektron tijoratni rivojlantirish, elektron savdo operatsiyalari asoslarini mustahkamlash va xalqaro savdoni yaxshilash uchun platformalar yaratish;

- sun’iy intellekt texnologiyalarini ishlab chiqish va innovatsiyalarni rag‘batlantirish;

- xavfsizlik ta’minlash va ma’lumotlarni boshqarish, shu jumladan tarmoqlarni va ma’lumotlarni himoya qilish, shuningdek raqamli aktivlar va ma’lumotlarni samarali boshqarish.

Shavkat Alimbekov – Markaziy Osiyo xalqaro instituti yetakchi ilmiy xodimi